۰۲۱-۲۲۹۱۶۲۶۱
تلفن پشتیبانی وفروش
در این مقاله، شیفت چرخشی و قوانین مرتبط با آن را بررسی میکنیم و بهترین روش برای مدیریت آن را نشان میدهیم.
شیفت چرخشی به سیستم کاری گفته میشود که در آن، ساعت کاری هر کارمند یا کارگر در طول یک دوره مشخص (هفتگی یا ماهانه) بین بازههای زمانی مختلف یعنی صبح، عصر و شب تغییر میکند. برخلاف شیفت ثابت که همیشه یک ساعت مشخص دارد، در شیفت چرخشی، ممکن است هفته اول صبحکار، هفته دوم عصر و هفته سوم شب کار باشید.
مثال: گروه A در یک کارخانه در هفته اول از ۶ صبح تا ۱۴ بعدازظهر کار میکند؛ هفته دوم، همان گروه از ۱۴ تا ۲۲ میآید؛ و هفته سوم از ۲۲ تا ۶ صبح روز بعد. سپس این چرخه تکرار میشود. به این ترتیب، هر سه گروه کارگران (A، B و C) هر سه نوع شیفت را تجربه میکنند.
طبق ماده ۵۵ قانون کار ایران، کار نوبتی، کاری است که در طول یک ماه گردش داشته باشد و ساعات آن بین صبح، عصر یا شب تغییر کند. بنابراین، «نوبت کاری» یک اصطلاح حقوقی است که شرط اصلیاش، گردش منظم در طول ماه است. «شیفت چرخشی» یک اصطلاح عملیاتی است که به فرایند جابهجایی بین شیفتها اشاره دارد.
یکی از نکات کمتر گفتهشده اما بسیار مهم در طراحی شیفت چرخشی، جهت چرخش است:
چرخش جلوگرد (Forward Rotation): یعنی هر بار که شیفت عوض میشود، ساعت شروع کار دیرتر میشود. این روش با ساعت زیستی بدن سازگارتر و برای سلامت کارکنان بهتر است.
چرخش عقبگرد (Backward Rotation): در این حالت، ساعت شروع کار هر بار زودتر میشود و بدن فرصت تطبیق پیدا نمیکند. پژوهشهای متعدد نشان دادهاند که چرخش عقبگرد منجر به خستگی بیشتر، کاهش کیفیت خواب و افزایش خطاهای کاری میشود.
سرعت چرخش: پژوهشها نشان میدهند که چرخش سریع (مثلا هر ۲-۳ روز) نسبت به چرخش هفتگی، اختلال کمتری در ریتم شبانهروزی ایجاد میکند.
رایجترین الگوهای شیفت چرخشی:
این الگو، متداولترین مدل در صنایع تولیدی است. سه گروه کاری تعریف میشود و هر گروه یک هفته در هر شیفت میماند. این مدل چون بین صبح، عصر و شب گردش دارد، مشمول ۱۵٪ فوقالعاده نوبت کاری طبق ماده ۵۶ قانون کار است.
مثال: در یک کارخانه تولید مواد غذایی:
در این الگو، هر شیفت ۱۲ ساعت است و کارکنان با ۴ تیم، کل هفته را پوشش میدهند. الگوی ۲-۲-۳ یعنی: ۲ روز کار، ۲ روز استراحت، ۳ روز کار. مزیت بزرگ این مدل آن است که کارگران هر دو هفته یکبار، یک تعطیلی ۳ روزه دارند.
مثال: یک واحد تولید فولاد با ۴ تیم کاری:
در این الگو، کارگر ۲۴ ساعت کامل در محل کار میماند، سپس ۴۸ ساعت استراحت میکند. این مدل در مشاغل عملیاتی و امدادی رایج است.
در شیفت ۱۲ ساعته چرخشی، اگر نوبتها یکدرمیان شب و روز باشند (مثلا ۱۲ ساعت روز / ۱۲ ساعت استراحت / ۱۲ ساعت شب)، مشمول ۲۲.۵٪ فوقالعاده نوبت کاری میشوند. همچنین برای ساعات شب (۲۲ تا ۶)، ۳۵٪ شبکاری نیز تعلق میگیرد. مازاد بر ۴۴ ساعت هفتگی نیز اضافهکاری با ضریب ۱.۴ محاسبه میشود.
مثال: یک آتشنشانی در تهران:
این الگو که نامش را از شرکت شیمیایی دوپونت گرفته، یکی از پیچیدهترین اما در عین حال محبوبترین الگوهای شیفت چرخشی در صنایع سنگین در دنیاست. در یک سیکل ۲۸ روزه، کارگران ۴ شبکاری، ۳ روز استراحت، ۳ روزکاری، ۱ روز استراحت، ۳ شبکاری، ۳ روز استراحت، ۴ روزکاری و سپس ۷ روز کامل استراحت دارند. مزیت بزرگ این مدل، یک هفته تعطیلی در هر سیکل است.
این الگو مبتنی بر شیفتهای ۸ ساعته با ۴ تیم در یک سیکل ۲۸ روزه است. ۷ روز صبح، ۲ روز استراحت، ۷ روز عصر، ۲ روز استراحت، ۷ روز شب، ۳ روز استراحت. مزیت این مدل، پوشش کامل ۲۴ ساعته با حداقل تعداد تیمها (۴ تیم) و تعطیلیهای منظم است.
برای کارفرما
مزایا:
معایب:
برای کارگر
مزایا:
معایب:
فرض کنید کارگری در یک کارخانه تولیدی، در شیفت چرخشی صبح و شب کار میکند (۲۲.۵٪ فوقالعاده نوبت کاری). ساعت کاری او در ماه حدود ۱۹۰ ساعت است (بیشتر از سقف ۱۷۶ ساعت در ۴ هفته است، پس بخشی اضافهکاری محسوب میشود).
محاسبه:
مدیریت شیفت چرخشی به روش دستی یا با فایلهای اکسل، در سازمانهای با بیش از ۲۰-۳۰ کارمند عملا غیرممکن و پرخطاست. رایجترین چالشها عبارتاند از:
امروزه نرمافزارهای حضور و غیاب و شیفتبندی، این فرایند پیچیده را به یک عملیات خودکار و بدون خطا تبدیل کردهاند. یکی از این راهکارها، دینگ است؛ یک سامانه آنلاین حضور و غیاب که امکان تعریف شیفتهای چرخشی، برنامهریزی خودکار، جابهجایی آنلاین و محاسبه خودکار حقوق و مزایا را دستگاه های حضور و غیاب خود دقیقا بر اساس قوانین کار ایران فراهم میکند.
با چنین سیستمی، مدیران میتوانند:
در شیفت ثابت، ساعت کاری همیشه یکسان است. در شیفت چرخشی، ساعت کاری در دورههای مشخص بین صبح، عصر و شب تغییر میکند. شیفت ثابت شامل فوقالعاده نوبت کاری نمیشود، اما شیفت چرخشی مشمول ۱۰٪ تا ۲۲.۵٪ حق شیفت است.
خیر، شرط اصلی تعلق حق نوبت کاری طبق ماده ۵۵ قانون کار، «گردش منظم در طول ماه» است. اگر شیفتها ثابت باشند نوبت کاری محسوب نمیشود.
در شیفت ۲۴-۴۸، اگر گردش منظم وجود داشته باشد، ۲۲.۵٪ حق نوبت کاری (برای صبح و شب) تعلق میگیرد. برای ساعات شب (۲۲ تا ۶)، ۳۵٪ شبکاری نیز محاسبه میشود.
دینگ یکی از برترین ارائه دهندههای راهکار اتوماسیون حضور و غیاب با محصولات و خدمات مرتبط آماده ارائه خدمت به شماست، در صورت لزوم با کارشناسان ما در ارتباط باشید.
ما را در شبکههای اجتماعی دنبال کنید
